1. Czym jest rak jelita grubego
Rak jelita grubego rozwija się w okrężnicy lub odbytnicy. Najczęściej jest gruczolakorakiem wywodzącym się z błony śluzowej. Część nowotworów powstaje przez lata z polipów gruczolakowych, ale nie każdy polip stanie się rakiem i nie każdy rak ma wykrywalny etap polipa.
Umiejscowienie guza ma znaczenie. Rak okrężnicy i rak odbytnicy wymagają częściowo odmiennej diagnostyki oraz planowania leczenia, zwłaszcza w zakresie rezonansu miednicy i leczenia przedoperacyjnego.
2. Objawy, których nie należy ignorować
Wczesna choroba może nie powodować żadnych dolegliwości. Objawy zależą od miejsca i stopnia zaawansowania guza. Do najczęstszych należą:
- krew w stolcu lub krwawienie z odbytu,
- nowa, utrzymująca się zmiana rytmu wypróżnień,
- uczucie niepełnego wypróżnienia lub parcie na stolec,
- ból brzucha, wzdęcia lub narastające zaparcie,
- niewyjaśniona niedokrwistość, osłabienie albo spadek masy ciała.
Te objawy często mają przyczyny inne niż nowotwór, ale wymagają oceny lekarskiej. Nie należy tłumaczyć krwawienia wyłącznie hemoroidami bez odpowiedniego badania.
3. Objawy wymagające pilnej pomocy
- silny lub szybko narastający ból brzucha,
- zatrzymanie gazów i stolca z wzdęciem oraz wymiotami,
- obfite krwawienie, smolisty stolec z osłabieniem lub omdleniem,
- gwałtowne pogorszenie stanu ogólnego.
W takiej sytuacji zadzwoń pod 112 lub 999 albo zgłoś się do SOR.
4. Co zwiększa ryzyko
- wiek – ryzyko rośnie wraz z wiekiem, choć chorują także osoby młodsze,
- rak jelita grubego lub zaawansowane polipy u krewnych, zwłaszcza w młodym wieku,
- własna historia polipów gruczolakowych lub raka jelita grubego,
- wieloletnie nieswoiste zapalenia jelit,
- zespoły dziedziczne, m.in. zespół Lyncha i rodzinna polipowatość gruczolakowata,
- otyłość, mała aktywność fizyczna, palenie, alkohol oraz dieta bogata w mięso przetworzone.
Brak znanych czynników ryzyka nie wyklucza zachorowania.
5. Badania przesiewowe dotyczą osób bez objawów
Kolonoskopia przesiewowa może wykryć raka wcześnie oraz umożliwia usunięcie części zmian przedrakowych. W aktualnym programie NFZ badanie jest dostępne dla osób w określonych grupach wieku i ryzyka; kryteria programu mogą się zmieniać.
Jeżeli masz objawy, nie czekaj na badanie przesiewowe. Potrzebujesz konsultacji i diagnostyki w trybie dobranym do sytuacji klinicznej.
Sprawdź aktualne kryteria bezpłatnej kolonoskopii na pacjent.gov.pl.
6. Jak określa się zaawansowanie
Po potwierdzeniu raka ocenia się trzy główne elementy klasyfikacji TNM:
- T – głębokość naciekania guza i zajęcie sąsiednich struktur,
- N – zajęcie regionalnych węzłów chłonnych,
- M – obecność przerzutów odległych, najczęściej ocenianych m.in. w wątrobie i płucach.
Stopień kliniczny ustala się przed leczeniem na podstawie badań. Po operacji patomorfolog określa stopień patologiczny, który może dostarczyć dokładniejszych informacji i wpływa na decyzję o leczeniu uzupełniającym.
7. Czy rak może być dziedziczny
Większość zachorowań nie wynika z rozpoznanego zespołu dziedzicznego. Ryzyko takiego zespołu rośnie jednak przy zachorowaniu w młodym wieku, licznych nowotworach w rodzinie lub nieprawidłowym wyniku badania MMR/MSI guza.
Każdy nowo rozpoznany rak jelita grubego powinien mieć ocenę MMR lub MSI. Wynik może pomóc wykryć zespół Lyncha i ma znaczenie dla niektórych decyzji terapeutycznych. O potrzebie konsultacji genetycznej decyduje lekarz na podstawie wyniku i wywiadu rodzinnego.
8. Rokowanie
Rokowanie zależy przede wszystkim od zaawansowania, biologii guza, możliwości radykalnego leczenia i stanu pacjenta. Statystyki opisują grupy chorych i nie pozwalają wiarygodnie przewidzieć przebiegu u jednej osoby. Indywidualną ocenę można przeprowadzić dopiero po analizie pełnych wyników.